گروه فلسفه و کلام فعالیت خود را از پاییز 1378 آغاز کرده و هم اینک 10 طرح پژوهشی‏ تمام شده یا در دست اجرا دارد و یک کتاب نیز منتشر کرده است.

اعضای هیئت علمی و محققان گروه؛

1. علی شیروانی(مدیر،عضو هیئت علمی و عضو شورای علمی)؛
2. حسینعلی شیدان‌شید (عضو هیئت علمی و عضو شورای علمی)؛
3. محمد فتحعلی‌خانی(پژوهشگر گروه و عضو شورای علمی)؛
4. محمد لگنهاوزن(عضو شورای علمی)؛
5. محمد فنایی نعمت سرا (عضو شورای علمی).

کتاب

عقل در اخلاق، از نظرگاه غزّالی و هیوم
مؤلف : حسینعلی شیدان‌شید؛
تعداد صفحه :348؛
سال نشر: 1383؛
ناشر : پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
در اخلاق، چه در ناحیة شناسایی احکام یا فضائل اخلاقی و چه در ناحیه عمل کردن به‏ آن احکام، اموری چند ممکن است تأثیرگذار باشند، از جمله: عواطف و احساسات، عقل و استدلال عقلی، وجدان اخلاقی، فهم متعارف و مانند آن. شاید در این میان، آنچه، از نظرگاه فلسفی، بیشتر اهمیت دارد، سهم وتأثیر عقل (نظری و عملی) در اخلاق، و جایگاه تعقل در امور و مسائل اخلاقی باشد. به هر حال، بررسی ارتباط عقل و اخلاق از مباحث گریز‌ناپذیر در فلسفة اخلاق است. در این کتاب‌، این مسئله که «عقل تا چه حد در اخلاق مؤثر تواند بود»، بر نظام ‏فلسفی و اخلاقی دو تن از متفکران اسلامی و غربی عرضه و کوشش می‌شود تا پاسخ آن دو بدین مسألة مهم به‌دست ‏آید و با مقایسه و نقد آرای آنان ، گامی در راه پژوهشهای مقایسه‌ای به پیش نهاده شود. این دو، یکی غزالی، متکلّم و عالِم اخلاق مسلمان و دیگری دیوید هیوم، فیلسوفِ تجربی‌مشرب و مورخ انگلیسی است .

طرحهای تمام شده

1. معرفت شناسی باور دینی از دیدگاه پلانتینگا
مجری طرح :حسین عظیمی‌دخت.
معرفت‏شناسى باور دینى شاخه‏اى از فلسفه است که به این سؤال مى‏پردازد که آیا باور دینى شروط علم و معرفت را برآورده مى‏سازد تا متعلق علم یا معرفت قرار گیرد یا خیر. در این راستا یکى از اعتراضات اصلى نسبت به باورهاى دینى‏این‏گونه شکل مى‏گیرد که این باورها شرایط علم و معرفت را برآورده نمى‏سازد. پلانتینگا از کسانی است که در پاسخ به این اشکال تلاشی در خور تقدیر کرده است. وی پس از نقد جدّی نظریه‌های رایج در معرفت‌شناسی، نظریه‌ای نوین در این عرصه، عرضه کرده و بر پایة آن، باورهای دینی را معقول و مقبول دانسته است.

2. عقل و دین از دیدگاه کانت
مجری طرح : رضا بخشایش
ربط و نسبت میان عقل و اعتقاد دینی از مباحث کهن، ریشه دار و پرمخاطرة آدمی بوده است. آیا عقاید دینی را می توان به مدد براهین عقلی به اثبات رساند؟ اگر آری، آیا این امر برای پذیرش این اعتقادات، ضرورت دارد؟ و اگر خیر، آیا براهین عقلی علیه این آموزه ها شهادت می دهد؟ و اگر آری، آیا در این صورت، پذیرش آنها ناصحیح و بر خلاف اخلاق است؟ اینها و ده ها پرسش دیگر در همین ارتباط مطرح بوده و هست و پاسخهای گوناگونی را از سوی اندیشمندان بشری دریافت کرده است. و بی شک پاسخ کانت در این میانه از اهمیت در خور توجهی برخوردار بوده و هست.
این اهمیت چندان زیاد است که می توان رویکرد کانت در بررسی این مسأله را نقطة عطفی در موضوع رابطة عقل و دین دانست. کانت در آثار دورة نقادی خود مستقیماً به قلمرو عقل نظری و عملی می پردازد و به این نتیجه می رسد که اساساً ساختار و سازوکار عقل نظری انسان چنان است که نمی توان از آن توقع داوری دربارة مسائلی همچون خدا، نفس، اختیار و جهان را داشت و چون به این نتیجه می رسد واکاویهای او دربارة استدلال های مربوط به این حوزه ها صرفاً تلاشی می شود برای روشن ساختن ناکارآمدی عقل نظری در بررسی و داوری پیرامون این موضوعات.
عقل عملی اما از نظر او راهی به سوی موضوع خدا می گشاید که البته تفسیر و تعبیر انسان از ماهیت و موقعیت دین را دگرگون می سازد و روابط عقل و اعتقاد دینی را سامانی نو می بخشد. بدین ترتیب به نظر می رسد دریافتی درست از مباحث عقل و دین در تاریخ اندیشة کلامی و فلسفی بدون آگاهی از نظریه کانت مقدور نیست.
از همین روی، گروه فلسفة پژوهشگاه حوزه و دانشگاه تحقیق در این خصوص را در دستور کار قرار داد و این مهم را توسط جناب آقای دکتر رضا بخشایش پیگیری نمود. نویسنده محترم نیز کوشید با نگاهی منتقدانه آراء کانت در این خصوص را از منبع اصلی آن، استخراج و با زبانی نسبتاً ساده و بومی برای خوانندة فارسی زبان گزارش کند و در ضمن نکاتی انتقادی در ذیل آن بیان نماید.

3.عقل و دین از دیدگاه پلانتینگا
مجری طرح : حسین عضیمی دخت


4. عقل و دین از دیدگاه هیوم
مجری طرح : محمد فتحعلی‌خانی
پرسش از رابطه عقل و دین همواره نزد فیلسوفان و متکلمان مطرح بوده است. شیوة ‏طرح و بررسی این پرسش در فلسفه‏های کهن و جدید یکسان نیست؛ زیرا در فلسفه ‏جدید موضوع «معرفت» محوریت یافته و پژوهش درباره «حدود توانایی عقل»، فیلسوفان را به خود مشغول داشته است؛ در نتیجة این پژوهشها، مسائل مربوط به «رابطه عقل و دین» نیزدگرگون شد. در عین حال، فیلسوفان گذشته هم درباره «رابطه عقل و دین» آثاری پدیدآورده‏اند و فیلسوفان جدید در نگاه خود به پیشینة بحث عقل و دین، از میراث فلسفة ‏اسلامی بی‏بهره یا کم بهره بوده‏اند، بنابراین، مساعی آنان معطوف به تاریخ فلسفه غرب‏ است.
عقل و دین از دیدگاه کانت و عقل و دین از دیدگاه هیوم، جزء سلسله طرح‌هایی است که در یک پروژة کلان، مسألة عقل و دین را از دیدگاه برخی از برجسته‌ترین اندیشمندان برجستة غربی و اسلامی بررسی می‌کند و بر آن است که با ارائه گزارشی تفصیلی از آرای فیلسوفان غربی و اسلامی درباره مبحث «عقل و دین» مقدمة لازم برای مقایسه آنها را فراهم آورد.

5 .اصالت وجود در حکمت متعالیه
مجری طرح : غلامرضا فیّاضی و حسینعلی شیدان‌شید.

مسئلة وجود، در نظر صدرالمتألهین، صاحب مکتب حکمت متعالیه، اساس حکمت، و محور علم به مبدأ و معاد، و بنیان بسیاری از آرای اختصاصی اوست و اصالت وجود از مهم‌ترین مباحث مربوط به وجود است. از این رو، هر چه بیشتر در این مسئله تحقیق و تدقیق شود، در فهم ساختار حکمت متعالیه و ربط و نسبت مباحث گوناگون آن با هم توفیق بیشتری حاصل خواهد شد. به‌ویژه که به نظر می‌آید که پس از صدرالمتألهین، در تفسیر اصالت وجود، بدان‌گونه که او خود در نظر ‌داشته، تغییراتی پدید آمده و این نظریه، تفاسیر دیگری یافته است که با تفسیر آن حکیم فرزانه متفاوت است و این نکته بر اهمیت چنین تحقیقی می‌افزاید.
در این نوشتار، از تفسیرهای مختلف اصالت وجود سخن رفته، و از تفسیری که به نظر درست‌تر می‌آمده دفاع شده است. فرقهای این تفاسیر و ادلة اصالت وجود و ادلّة مخالفانِ آن و نیز فروع و ثمرات اصالت وجود، تا آنجا که دست داده، مورد شرح و بررسی و ارزیابی قرار گرفته؛ و به هر روی، کوشش رفته است تا تقریری نسبتا جامع از مسألة اصالت وجود به دست داده شود.
5. الهیات تطبیقی
مجری طرح : علی شیروانی.
در سال 1997 مؤسسه انتشاراتی بلاکول دائرة المعارفی در باب فلسفه دین به نام A Companion To philosophy of Religion انتشار دادکه حاوی مقالات مهمی در باب مسائل گوناگون فلسفة دین، از جمله صفات خداوند بود. کتاب و نویسندگان آن معتبر و سرشناس‌اند، از این رو بنابر صلاح‌دید و مشورت با دکتر لگنهاوزن و استاد ملکیان، مقالاتی از این مجموعه برای ترجمه انتخاب شد. از آنجا که در این مقالات به طور عمده به الهیات مسیحی توجه شده، برای طرح دیدگاه‌های اسلامی، تصمیم برآن شد که تعلیقاتی بر این مقالات افزوده شود. در این تعلیقات، نظر متکلمان و حکمای مسلمان، به‌ویژه شیعه، در باب مسائل مطرح شده بیان می‌شود تا نقاط اشتراک و اختلاف میان الهیات اسلامی و الهیات مسیحی آشکار گردد.

طرحهای در دست اجرا

1. عقل و دین از دیدگاه حکمت متعالیه
مجری طرح : عباس نیک‌زاد
در این طرح با توجه به نظریه‌های مختلفی که دربارة رابطة عقل و دین (ایمان در اصطلاح غربی) از قبیل ایمان‌گرایی و عقل‌گرایی، وجود دارد، کوشش می‌شود رابطة عقل و دین براساس مبانی حکمت متعالیه و از منظر فیلسوفان و با استناد به متون صدرالمتألهین و پیروان مکتب او گزارش، تحلیل و بررسی شود. بدین ترتیب حدود عقل و استدلال عقلانی در تأیید و اثبات آموزه‌های دینی از منظر حکمت متعالیه روشن می‌شود؛ و پس از گزارشِ‌ داوریهای صریح حکمت متعالیه دربارة حدود عقل، مواردی از کاربرد استدلال عقلانی در اثبات یا تفسیر آموزه‌های دینی، مثل مباحث خداشناسی، معاد و... طرح و بررسی خواهد شد.

2. مبانی و اصول حکمت اشراق
مجری طرح : یدالله یزدان‌پناه و مهدی علی‌پور.
بی‏شک نام شیخ شهاب‏الدین سهروردی (587 - 549) یکی از نخستین نامهایی است که تعبیر فیلسوفان بزرگ ایران و اسلام به ذهنها متبادر می‏سازد. وی مؤسّس و مدوّن حکمت اشراق است، مکتبی که در مواجهه و چالش با مکتب‏های فلسفی (مشّایی) و کلامی و تحت تأثیر حکمت ذوقی و مشرقی ایرانیان قدیم، سقراط و افلاطون، حکمت زردتشتی، حکمت بودایی و هندی، عرفان و تصوف اسلامی و بیش از همه از ذوق سرشار و روح حقیقت‏خواه خود سهروردی بروز و ظهور یافت.
آثار نوشته شده درباره حکمت اشراق اگر چه همگی در خور تقدیرند و جا دارد از همه کاوندگان این مکتب سپاس و تقدیر به عمل آید، امّا بیشتر آنها به شرح حال و معرّفی بسیار کلّی از آثار و افکار سهروردی بسنده کرده‏اند. اما در پژوهش حاضر تلاش شده است که کاری نو و در عین حال فراگیر از مبانی و دیدگاههای سهروردی به صورت مستند ارایه گردد. برخی از ویژگیهای این پژوهش به شرح زیر است:
1- تلاش شده است که کل دستگاه اشراقی به صورت مفصّل و جزء به جزء گزارش و تحلیل شود. و در موارد بسیاری افزون بر واکاوی مبانی سهروردی، به سنجش آنها نیز دست زده‏ایم.
2- در گزارش از دستگاه اشراقی، صرفاً به کتاب گرانسنگ حکمت اشراق بسنده نکرده‏ایم. زیرا طبق شواهد فراوان بسیاری از دیدگاهها و دست‏کم ریشه‏های نظریه‏های اشراقی سهروردی در آثار دیگر او مانند مطارحات، تلویحات و مقاومات و ... نیز وجود دارد. افزون بر اینکه برای نشان دادن سیر فکری سهروردی و چگونگی دست‏یابی او به حکمت اشراق بهره‏گیری از این آثار بسیار مناسب بلکه ضروری است. و در مواردی حل معضلات، ابهامات و غموض موجود در حکمت اشراق تنها در سایه‏ی مراجعه به آثار دیگر سهروردی ممکن است.
3- تلاش شده است که در همه موارد پس از گزارش، تحلیل و تبیین دیدگاه سهروردی، متون اصلی خود او نیز آورده و ترجمه شود. این کار هم در مستندسازی گزارشها و تحلیلها کمک می‏کند و هم به فهم و خواندن کتابهای سهروردی یاری می‏رساند و زمینه‏ی مراجعه‏ی مستقیم به آثار او را فراهم می‏سازد.
4- برای آنکه سیمای شیخ اشراق به درستی و کامل به خواننده ارایه گردد، افزون بر دستگاه اشراقی و مبانی آن، دیدگاههای کلان دیگر او را نیز تحلیل و تبیین کرده‏ایم.
5- در آغاز این کار تحلیل تاریخی از سیر پیدایش و خاستگاههای حکمت اشراق و نیز شخصیّت علمی و رفتاری سهروردی و زمینه‏های فکری او آورده‏ایم تا خواننده با ریشه‏های این تحول و این مکتب فکری آشنا گردد.


3.مبانی احتجاجات معصومین( ع )
مجری طرح : عسکر دیرباز.
پیامبر اکرم (ص) و امامان معصوم(ع) در راستای آیات قرآن کریم مطالبی در اثبات وجود خداوند متعال، یگانگی، صفات و افعال، و شئون مربوط به او، مثل آفرینش، قضا و قدر، ملائکه‌الله و... ارائه کرده‌اند. این مطالب به شکل مناظره، پرسش و پاسخ، خطابه یا نامه بیان شده است. کاوش در مطالبی از این دست، به منظور یافتن اصول و مبانی آنها، پیشفرضهای مسلّم تلقی شده در آنها، پیگیریِ برهانی بودن مطالب و یا بهره‌گیری از مقبولات و مسلمات مخاطب و دست‌یابی به جهت‌گیری‌های کلّی حاکم بر آنها و... می‌تواند ساختار و محتوای اعتقادات و معارف اسلامی را در زمینه‌های یاد شده روشن‌تر سازد.
تأمل در شیوة طرح مطالب و محتوای آنها که تا چه حد با شیوه طرح این‌گونه مطالب در مکاتب فلسفی و عقلی، و به طور عمده حکمت متعالیه، هم‌سنخی و یا تفاوت دارد زمینة دیگری است که به هدف یاد شده کمک خواهد نمود.

4. ترجمة کتاب Hume's Abject Failure
مجری طرح: محمد فتحعلی‌خانی
کتاب فوق کتابی است که به خبط و خطاهای دیوید هیوم در نقد معجزه می‌پردازد. با توجه به اهمیت هیوم در تاریخ فلسفة دین جدید، و همچنین اهمیت نقد وی بر معجزه و رویکرد انتقادی این کتاب، که از منظر فلسفة علم صورت پذیرفته است و در صورتی که به خوبی به مجامع علمی ما منتقل شود می‌تواند مدخل مناسبی برای بسیاری از نقدهای دیگر باشد؛ از نظر گروه ترجمة کتاب سودمند به نظر رسیده و عضو محترم گروه مشغول به انجام آن می‌باشد و ان شاء الله در پایان مورد استفاده پژوهشگران و دانشجویان رشته‌های فلسفه و الهیات و فلسفة علم و فلسفة تطبیقی قرار خواهد گرفت.

6. نظریه اجتهادی فلسفة اسلامی و مبانی استنباط آن
مجری طرح: علی عابدی شاهرودی
پژوهش حاضر به تبیین مفهوم جدیدی از فلسفة اسلامی خاص می‌پردازد. فلسفة اسلامی خاص در مقابل فلسفة اسلامی عام قرار دارد. فلسفة اسلامی عام فلسفة فیلسوفان اسلامی است. از آن جهت که تطابق مبانی اصلی فلسفه را با مبانی اساسی اسلام در برنامة فلسفی خود گنجانیده‌اند یا در ترازی پایین‌تر عدم مخالفت مبانی اصلی فلسفه را با اصل‌های اسلام در راستای تحقیق و استدلال منظور داشته‌اند. اما فلسفة اسلامی خاص دانشی است عقلی و شرعی که به وجود بسان موضوع خود می‌نگرد و بر پایة کتاب خدا و متون معصومین علیهم السلام و با شیوة اجتهادی به استنباط تعاریف، اصول و قضایای عقلی و ما بعد طبیعی از دو منبع اصلی دین می‌پردازد. در تتمیم این استنباط همانند فقه اجتهادی که با استناد به ادلة چهارگاته استدلال می‌کند، اینگونه فلسفه نیز با مبتنی قرار دادن کتاب خدا و متن معصومین و با استفاده از عقل و اجماع چونان کاشف‌های مشروط و محدود از نفس الامر به استنباط امور مابعد طبیعی دست می‌یازد.

7. مبانی فلسفی سکولاریزم
مجری طرح: محمد تقی سبحانی
سکولاریسم به رغم اینکه به عنوان یک مکتب در کنار سایر مکاتب غربی معرفی نشده است، و اساسا نمی‌توان آن را یک مکتب مستقل به شمار آورد، در طول سه سدة گذشته در اندیشه‌های فلسفی، نظریه‌های علمی و قوانین اجتماعی غرب حضوری پنهان و مؤثر داشته است. آنچه معمولا ماهیت سکولاریسم را چنان که باید آشکار نمی‌کند، تلقی عمومی نخبگان از این مفهوم به عنوان «جداسازی نهاد دین از نهاد دولت» یا خارج ساختن سلطة حکومت از سیطرة اقتدار دینی است. سکولاریسم در اصل به معنای «استقلال عقل انسانی در تنظیم شئون اجتماعی خود، بدون استناد و اتکا بر هر گونه اقتدار بیرونی است». این تحقیق عهده‌دار تبیین مبانی فلسفی سکولاریسم است.

The Department of Philosophy and Theology was established in 1999. This department has published one book and is carrying out some research projects, including the Epistemology of Religious Belief, Reason and Religion and so forth